Ελλήνων Γραφές: Κλεάνθης

Ο Κλεάνθης ήταν στωικός φιλόσοφος, γιος του Φανίου από την Άσσο της Τρωάδας. Έζησε από το 331-251 π.Χ.

Αρχικά ήταν αθλητής πύκτης (δηλαδή πυγμάχος), όταν όμως ήρθε στην Αθήνα και γνωρίσθηκε με τον φιλόσοφο Ζήνωνα, έγινε μαθητής του για 19 ολόκληρα χρόνια και συνδέθηκε μαζί του με στενή φιλία.

Όταν ο Κλεάνθης ήρθε στην Αθήνα, τα οικονομικά του βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση και αναγκαζόταν να εργάζεται τη νύχτα και να βγάζει νερό από τα πηγάδια, γεγονός που του δημούργησε την επωνυμία «Φρεάντλης».

Παρά την φτώχεια του ήταν τίμιος, εργατικός και εγκρατής.

Οι Αθηναίοι πολίτες, παρατηρώντας ότι ήταν υγιής και δυνατός και παρευρίσκετο ανελειπώς στις παραδόσεις του Ζήνωνα, παρά το ότι δεν είχε φανερούς οικονομικούς πόρους, τον παρέπεμψαν στον Άρειο Πάγο, κατά τα νόμιμα της πόλεως, ώστε να εξηγήσει από πού αντλούσε τα προς το ζην. Όταν κατέθεσαν υπέρ του ο κηπουρός για λογαριασμό του οποίου αντλούσε νερό και η γυναίκα στον αλευρόμυλο και φούρνο της οποίας εργαζόταν, οι δικαστές συγκινήθηκαν σε τέτοιον βαθμό για την αφοσίωσή του στην Φιλοσοφία, ώστε τον αθώωσαν και εψήφισαν να του χορηγηθούν τιμής ένεκεν δέκα μναι από το ταμείο της πόλεως. Εκείνος όμως αρνήθηκε.

Μετά τον θάνατο του Ζήνωνα, ο Κλεάνθης τον διαδέχθηκε στην διεύθυνση της Στοάς μέχρι το 251 π.Χ. (για 32 χρόνια) οπότε και πέθανε από εκούσια ασιτία.

Σαν στωικός φιλόσοφος ο Κλεάνθης ακολούθησε τα διδάγματα του δασκάλου του, τροποποίησε όμως και ορισμένες θέσεις του, προσθέτοντας και ο ίδιος την δική του κριτική παρουσία στην στωική φιλοσοφία.

Ο βιογράφος Διογένης Λαέρτιος αναφέρει και τον κατάλογο των έργων του.

Από τα έργα του σώθηκαν ελάχιστα αποσπάσματα, ανάμεσά τους και ο Ύμνος στον Δία (πολύτιμο κείμενο για την μελέτη της θεωρίας των στωικών).

Ο Κλεάνθης δέχεται σαν πρώτη αιτία των πραγμάτων το πυρ, το οποίο έχει έδρα-αφετηρία τον Ήλιο και είναι ως προς τον εαυτό του θεός, ενώ ως προς την εμφάνισή του κόσμος.

Πρώτη αρχή της Γνώσης θεωρεί την αίσθηση, πιστεύει στην αθανασία της Ψυχής μέχρι την εκπύρσωση του κόσμου και ως Ηθικό σκοπό του ανθρώπου ορίζει το «ομολογουμένως εαυτώ ζην» όπως ο Ζήνων.

Diogenes Lae+rt. VII 168.

Κλεάνθης Φανίου Ἄσσιος. οὗ τος πρῶτον ἦν πύκτης͵ ὥς φησιν Ἀντισθένης ἐν Διαδοχαῖς. ἀφικόμενος δὲ εἰς Ἀθήνας τέσσαρας ἔχων δραχμάς͵ καθὰ φασί τινες͵ καὶ Ζήνωνι παραβαλὼν ἐφιλοσόφησε γενναιότατα καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἔμεινε δογμάτων. διεβοήθη δὲ ἐπὶ φιλοπονίᾳ͵ ὅς γε͵ πένης ὢν ἄγαν͵ ὥρμησε μισθοφορεῖν· καὶ νύκτωρ μὲν ἐν τοῖς κήποις ἤντλει͵ μεθ΄ ἡμέραν δὲ ἐν τοῖς λόγοις ἐγυμνάζετο· ὅθεν καὶ Φρεάντλης ἐκλήθη.

φασὶ δὲ αὐτὸν καὶ εἰς δικαστήριον ἀχθῆναι͵ λόγους δώσοντα πόθεν ἐς τοσοῦτον εὐέκτης ὢν διαζῇ͵ ἔπειτα ἀποφυγεῖν τόν τε κηπουρὸν μάρτυρα παρασχόντα͵ παρ΄ ὃν ἤντλει͵ καὶ τὴν ἀλφιτόπωλιν͵ παρ΄ ᾗ τὰ ἄλφιτα ἔπεττεν. ἀποδεξαμένους δὲ αὐτὸν τοὺς Ἀρεωπαγίτας ψηφίσασθαι δέκα μνᾶς δοθῆναι͵ Ζήνωνα δὲ κωλῦσαι λαβεῖν. φασὶ δὲ καὶ Ἀντίγονον αὐτῷ τρισχιλίας δοῦναι. ἡγούμενόν τε τῶν ἐφήβων ἐπί τινα θέαν ὑπ΄ ἀνέμου παραγυμνωθῆναι καὶ ὀφθῆναι ἀχίτωνα· ἐφ΄ ᾧ κρότῳ τιμηθῆναι ὑπὸ Ἀθηναίων͵ καθά φησι Δημήτριος ὁ Μάγνης ἐν τοῖς Ὁμωνύμοις. ἐθαυμάσθη οὖν δὴ καὶ διὰ τόδε. φασὶ δὲ καὶ Ἀντίγονον αὐτοῦ πυθέσθαι ὄντα ἀκροατήν͵ διὰ τί ἀντλεῖ· τὸν δ΄ εἰπεῖν· «ἀντλῶ γὰρ μόνον; τί δ΄ οὐχὶ σκάπτω; τί δ΄ οὐκ ἄρδω καὶ πάντα ποιῶ φιλοσοφίας ἕνεκα;» καὶ γὰρ ὁ Ζήνων αὐτὸν συνεγύμναζεν εἰς τοῦτο καὶ ἐκέλευεν ὀβολὸν φέρειν ἀποφορᾶς. καί ποτε ἀθροισθὲν τὸ κέρμα ἐκόμισεν εἰς μέσον τῶν γνωρίμων καί φησι· «Κλεάνθης μὲν καὶ ἄλλον Κλεάνθην δύναιτ΄ ἂν τρέφειν͵ εἰ βούλοιτο· οἱ δὲ ἔχοντες ὅθεν τραφήσονται παρ΄ ἑτέρων ἐπιζητοῦσι τὰ ἐπιτήδεια͵ καίπερ ἀνειμένως φιλοσοφοῦντες.»

ὅθεν δὴ καὶ δεύτερος Ἡρακλῆς ὁ Κλεάνθης ἐκαλεῖτο. ἦν δὴ πονικὸς μέν͵ ἀφύσικος δὲ καὶ βραδὺς ὑπερβαλλόντως· διὸ καὶ Τίμων περὶ αὐτοῦ φησιν οὕτως·

Diogenes Lae+rt. VII 176.

καὶ τελευτᾷ ὁ Κλεάνθης τόνδε τὸν τρόπον. διῴδησεν αὐτῷ τὸ οὖλον· ἀπαγορευσάντων δὲ τῶν ἰατρῶν͵ δύο ἡμέρας ἀπέσχετο τροφῆς. καί πως ἔσχε καλῶς͵ ὥστε τοὺς ἰατροὺς αὐτῷ πάντα τὰ συνήθη συγχωρεῖν· τὸν δὲ μὴ ἀνασχέσθαι͵ ἀλλ΄ εἰπόντα ἤδη αὐτῷ προωδοποιῆσθαι καὶ τὰς λοιπὰς ἀποσχόμενον τελευτῆσαι ταὐτὰ Ζήνωνι͵ καθὰ φασί τινες͵ [ὀγδοήκοντα] ἔτη βιώσαντα καὶ ἀκούσαντα Ζήνωνος ἔτη ἐννεακαίδεκα.

Κατάλογος έργων του Κλεάνθη από Diogenes Lae+rt. VII 174 :

Βιβλία δὲ κάλλιστα καταλέλοιπεν͵ ἅ ἐστι τάδε·

περὶ χρόνου

περὶ τῆς [τοῦ] Ζήνωνος φυσιολογίας δύο

τῶν Ἡρακλείτου ἐξηγήσεις τέσσαρα

περὶ αἰσθήσεως

περὶ τέχνης

πρὸς Δημόκριτον

πρὸς Ἀρίσταρχον

πρὸς ῞Ηριλλον

περὶ ὁρμῆς δύο

ἀρχαιολογία

περὶ θεῶν

περὶ γιγάντων

περὶ ὑμεναίου

περὶ τοῦ ποιητοῦ

περὶ τοῦ καθήκοντος τρία

περὶ εὐβουλίας

περὶ χάριτος

προτρεπτικός

περὶ ἀρετῶν

περὶ εὐφυΐας

περὶ Γοργίππου

περὶ φθονερίας

περὶ ἔρωτος

περὶ ἐλευθερίας

ἐρωτικὴ τέχνη

περὶ τιμῆς

περὶ δόξης

πολιτικός

περὶ βουλῆς

περὶ νόμων

περὶ τοῦ δικάζειν

περὶ ἀγωγῆς

περὶ τοῦ λόγου τρία

περὶ τέλους

περὶ καλῶν

περὶ πράξεως

περὶ ἐπιστήμης

περὶ βασιλείας

περὶ φιλίας

περὶ συμποσίου

περὶ τοῦ ὅτι ἡ αὐτὴ ἀρετὴ [καὶ] ἀνδρὸς καὶ γυναικός

περὶ τοῦ τὸν σοφὸν σοφιστεύειν

περὶ χρειῶν διατριβῶν δύο

περὶ ἡδονῆς

περὶ ἰδίων

περὶ τῶν ἀπόρων

περὶ διαλεκτικῆς

περὶ τρόπων

περὶ κατηγορημάτων

Ταῦτα αὐτῷ τὰ βιβλία.

Τα όσα αποσπάσματα διασώθηκαν:

1 Κύδιστ΄ ἀθανάτων͵ πολυώνυμε παγκρατὲς αἰεί͵

Ζεῦ φύσεως ἀρχηγέ͵ νόμου μετὰ πάντα κυβερνῶν͵

χαῖρε· σὲ γὰρ καὶ πᾶσι θέμις θνητοῖσι προσαυδᾶν.

Ἐκ σοῦ γὰρ γενόμεσθα͵ θεοῦ μίμημα λαχόντες

μοῦνοι͵ ὅσα ζώει τε καὶ ἕρπει θνήτ΄ ἐπὶ γαῖαν·

τῷ σε καθυμνήσω͵ καὶ σὸν κράτος αἰὲν ἀείσω.

Σοὶ δὴ πᾶς ὅδε κόσμος ἑλισσόμενος περὶ γαῖαν

πείθεται ᾗκεν ἄγῃς͵ καὶ ἑκὼν ὑπὸ σεῖο κρατεῖται·

τοῖον ἔχεις ὑποεργὸν ἀνικήτοις ἐνὶ χερσὶν

ἀμφήκη πυρόεντ΄ αἰειζώοντα κεραυνόν·

τοῦ γὰρ ὑπὸ πληγῇς φύσεως πάντ΄ ἔργα βέβηκεν͵

ᾧ σὺ κατευθύνεις κοινὸν λόγον͵ ὃς διὰ πάντων

φοιτᾷ μιγνύμενος μεγάλῳ μικροῖς τε φάεσσιν ....

[ὡς τόσσος γεγαὼς ὕπατος βασιλεὺς διὰ παντός.]

Οὐδέ τι γίγνεται ἔργον ἐπὶ χθονὶ σοῦ δίχα͵ δαῖμον͵

οὔτε κατ΄ αἰθέριον θεῖον πόλον͵ οὔτ΄ ἐνὶ πόντῳ͵

πλὴν ὁπόσα ῥέζουσι κακοὶ σφετέραισιν ἀνοίαις.

Ἀλλὰ σὺ καὶ τὰ περισσὰ ἐπίστασαι ἄρτια θεῖναι͵

καὶ κοσμεῖν τἄκοσμα͵ καὶ οὐ φίλα σοὶ φίλα ἐστίν.

Ὧδε γὰρ εἰς ἓν πάντα συνήρμοκας ἐσθλὰ κακοῖσιν͵

ὥσθ΄ ἕνα γίγνεσθαι πάντων λόγον αἰὲν ἐόντα͵

ὃν φεύγοντες ἐῶσιν ὅσοι θνητῶν κακοί εἰσιν͵

δύσμοροι͵ οἵ τ΄ ἀγαθῶν μὲν ἀεὶ κτῆσιν ποθέοντες

οὔτ΄ ἐσορῶσι θεοῦ κοινὸν νόμον οὔτε κλύουσιν͵

ᾧ κεν πειθόμενοι σὺν νῷ βίον ἐσθλὸν ἔχοιεν·

αὐτοὶ δ΄ αὖθ΄ ὁρμῶσιν ἄνοι κακὸν ἄλλος ἐπ΄ ἄλλο͵

οἳ μὲν ὑπὲρ δόξης σπουδὴν δυσέριστον ἔχοντες͵

οἳ δ΄ ἐπὶ κερδοσύνας τετραμμένοι οὐδενὶ κόσμῳ

ἄλλοι δ΄ εἰς ἄνεσιν καὶ σώματος ἡδέα ἔργα

...... ἐπ΄ ἄλλοτε δ΄ ἄλλα φέρονται͵

σπεύδοντες μάλα πάμπαν ἐναντία τῶνδε γενέσθαι.

Ἀλλὰ Ζεῦ πάνδωρε κελαινεφὲς ἀργικέραυνε͵

ἀνθρώπους ῥύου μὲν ἀπειροσύνης ἀπὸ λυγρῆς͵

ἣν σύ͵ πάτερ͵ σκέδασον ψυχῆς ἄπο͵ δὸς δὲ κυρῆσαι

γνώμης͵ ᾗ πίσυνος σὺ δίκης μέτα πάντα κυβερνᾷς͵

ὄφρ΄ ἂν τιμηθέντες ἀμειβώμεσθά σε τιμῇ͵

ὑμνοῦντες τὰ σὰ ἔργα διηνεκές͵ ὡς ἐπέοικε

θνητὸν ἐόντ΄͵ ἐπεὶ οὔτε βροτοῖς γέρας ἄλλο τι μεῖζον

οὔτε θεοῖς͵ ἢ κοινὸν ἀεὶ νόμον ἐν δίκῃ ὑμνεῖν.

2 Ἄγου δέ μ΄͵ ὦ Ζεῦ͵ καὶ σύ γ΄ ἡ πεπρωμένη͵

ὅποι ποθ΄ ὑμῖν εἰμὶ διατεταγμένος͵

ὡς ἕψομαί γ΄ ἄοκνος· ἢν δὲ μὴ θέλω

κακὸς γενόμενος͵ οὐδὲν ἧττον ἕψομαι.

3 Τἀγαθὸν ἐρωτᾷς μ΄ οἷον ἔστ΄; ἄκουε δή·

τεταγμένον͵ δίκαιον͵ ὅσιον͵ εὐσεβές͵

κρατοῦν ἑαυτοῦ͵ χρήσιμον͵ καλόν͵ δέον͵

αὐστηρόν͵ αὐθέκαστον͵ αἰεὶ συμφέρον͵

ἄφοβον͵ ἄλυπον͵ λυσιτελές͵ ἀνώδυνον͵

ὠφέλιμον͵ εὐάρεστον͵ ἀσφαλές͵ φίλον͵

ἔντιμον͵ εὐχάριστον͵ ὁμολογούμενον͵

εὐκλεές͵ ἄτυφον͵ ἐπιμελές͵ πρᾶον͵ σφοδρόν͵

χρονιζόμενον͵ ἄμεμπτον͵ αἰεὶ διαμένον.

4 Μὴ πρὸς δόξαν ὅρα͵ ἐθέλων σοφὸς αἶψα γενέσθαι͵

μηδὲ φοβοῦ πολλῶν ἄκριτον καὶ ἀναιδέα βάξιν·

οὐ γὰρ πλῆθος ἔχει συνετὴν κρίσιν͵ οὔτε δικαίαν

οὔτε καλήν͵ ὀλίγοις δὲ παρ΄ ἀνδράσι τοῦτό κεν εὕροις.

5 Ἀνελεύθερος πᾶς ὅστις εἰς δόξαν βλέπει͵

ὡς δὴ παρ΄ ἐκείνης τευξόμενος καλοῦ τινος.

6 Κακῶς ἀκούειν κρεῖσσον ἢ λέγειν κακῶς.

7 {Λογισμός.} Τί ποτ΄ ἔσθ΄ ὃ βούλει͵ Θυμέ; τοῦτό μοι φράσον.

{Θυμός.} Λέγω͵ Λογισμέ· πᾶν ὃ βούλομαι ποιεῖν.

{Λ.} ῏Η βασιλικόν γε· πλὴν ὅμως εἶπον πάλιν.

{Θ.} Ὧν ἂν ἐπιθυμῶ͵ ταῦθ΄ ὅπως γενήσεται.

8 Ὅστις ἐπιθυμῶν ἀνέχετ΄ αἰσχροῦ πράγματος͵

οὗτος ποιήσει τοῦτ΄͵ ἐὰν καιρὸν λάβῃ.

9 Πόθεν ποτ΄ ἆρα γίνεται μοιχῶν γένος;

ἐκ κριθιῶντος ἀνδρὸς ἐν ἀφροδισίοις.

10 Κακουργότερον οὐδὲν διαβολῆς ἔστι πω·

λάθρα γὰρ ἀπατήσασα τὸν πεπεισμένον

μῖσος ἀναπλάττει πρὸς τὸν οὐδὲν αἴτιον.